Uşak ili, yaklaşık 5341 kilometrekarelik yüz ölçümüne sahip olup, İç Anadolu Bölgesi ile Ege Bölgesi arasında eşik kısmında İçbatı Anadolu Bölümü’nde yer almaktadır. Uşak ili arazisi hidrografik olarak B. Menderes, Gediz, çok küçük bir alanı Akarçay havzaları içinde (Banaz’ın Çiftlik, Karaköse köyü) kalmaktadır (Harita 1).

Harita 1: Uşak ili haritası (B. Beşikçi)

Afyonkarahisar, Denizli, Manisa ve Kütahya illeri ile sınırları olan ilin Banaz, Sivaslı, Ulubey, Karahallı, Eşme ve Merkez ilçesi bulunmaktadır. İlin kuzeyinde Elmadağı (1805 m)  ve Murat Dağı (2309 m) yükselir (Harita 2). Murat Dağı, İçbatı Anadolu Bölümü’nün en yüksek zirvesi durumundadır. Murat Dağı, Anadolu’nun en önemli su dağıtım sahalarından birini teşkil eder. Sakarya Irmağı’nın Porsuk Çayı kolu, Akarçay, Büyük Menderes Irmağı’nın Banaz Çayı ve Gediz Irmağı’nın Murat Çayı başlangıç kaynaklarını Murat Dağı’ndan alır. Kısaca dört önemli hidrografik havzanın kesiştiği bir konuma sahiptir. Bu dağlık kütle üzerinden Kütahya ili ile Uşak illerini birbirinden ayıran idari sınır geçer.

Harita 2: Uşak Fiziki Haritası (Harita: Yıldız Güney)

Afyon ili ile olan sınırda ise Ahırdağı ve Bulkaz Dağı yükselir. Ahır Dağı volkanik bir kütledir. Orta Miosende faaliyette bulunmuş olan bu kütle Dumlupınar yakınında bir boyunla Murat Dağı’ndan, güneyde ise Yeşilhisar (Ahırhisar) yakınında bir eşikle Bulgaz Dağı’ndan ayrılır. Bulgaz Dağı, Banaz İlçesinin güneydoğusunda yer almaktadır. İl arazisinin büyük bir kısmı plato karakterindedir. Özellikle, ilin kuzey kesimi yani merkez ilçe ve Banaz ilçesinin kuzeyine doğru ilerlendikçe engebelilik oranı artmaktadır. Burada Murat Dağı ve Elmadağı yer alır. Bunlardan Elmadağ, Uşak’ın kuzeyinde yükselen eski bir volkandır.

Banaz ilçesi sınırları içinde yer alan Çomburt Ovası, Banaz Çayı’nın Banaz ile Susuz arasındaki vadi tabanı ve Uşak Ovası önemli tarımsal faaliyetin yapıldığı yerlerdir.

Uşak ili, 219.978 ha orman varlığına sahiptir. İlin %40’ı ormanlarla kaplıdır. Orman varlığının büyük bir kısmı merkez ilçe ve Banaz ilçesinde toplanmıştır. Özellikle Banaz ilçesi (66.948 ha) orman varlığının en yüksek olduğu ilçe konumundadır (Orman ve Su İşleri Bakanlığı, 2013; 34). Karaçam, kızılçam ve meşe sahadaki ormanı teşkil eden başlıca bitki türleridir. Murat Dağı, Elmadağı ve Ahır Dağı (Kaplangı Dağı) karaçam ormanlarının yoğun olarak bulunduğu yerlerdir. Murat Dağı-Elmadağ’ın Eğlence, Yaşamışlar, Kızılhisar, Hasanköy, Düzlüce, Şaban, Yenice, Kaplangı, Corum köyü hattının kuzeyinde ve doğusunda kalan bölümü karaçam ormanlarının yayılış gösterdiği yerlerdir. Karaçamlar (Pinus nigra) 900 metreden itibaren yayılış göstermeye başlar ve 2000 metreye kadar çıkar. Murat Dağı’nın Bahadır-Dümenler kuzeyinde kalan kesiminde ise sarıçam ormanı bulunmaktadır. Karaçam ormanlarının alt kesiminde ise kızılçamlar yayılış gösterir. Banaz doğusunda kızılçamlar 1100 metre yükseltilerine kadar çıkar. Anadolu’da Kızılçamın iç kesimlere en fazla sokulduğu yerlerden bir Banaz ve çevresidir. Plato sahasında ise meşe toplulukları yayılış gösterir ancak tarımsal faaliyet nedeniyle meşelerin büyük bir kısmı tahrip edilmiştir.

Saha tektonik bakımdan aktif durumdadır. E-W, NE-SW ve NW-SE yönünde uzanan eğim atımlı ve boyları kısa olan faylar uzanır. Uşak-Ortaköy-Kızılhisar-Kızılcaören-Kuşdemir-Yeşilyurt hattı boyunca uzanan fay, Hanoğlu-Eldeniz-Ahat arasındaki fay ve Çomburt (Ayrancı)-Çamyuva-Yeşilyurt hattı boyunca uzanan Gürlek Çayını denetleyen tektonik hat, Banaz İlçe merkezi doğusunda kesişirler. Bu fay hatları, zaman zaman harekete geçerek depremlere sebebiyet vermektedir. Faylara ve volkanik kütlelere bağlı olarak da birçok termal kaynak yüzeye çıkmaktadır. Hamamboğazı termal kaynakları, Sürmecik (Uyuz hamamı) termal kaynakları, Kayaağıl termal kaynakları, Örencik termal kaynakları, Merkez İlçe ve Banaz ilçesi sınırlarında bulunan önemli kaynaklardandır[1].

Uşak İli, Ege Bölgesi’nin İçbatı Anadolu bölümünde yer almakta ve bu nedenle karasal iklim ile Akdeniz iklimi arasında geçiş iklimi görülmektedir. İçbatı Anadolu bölümünde yükseltinin kıyılara göre görece artması ve İç Anadolu’ya doğru sokulmasının tesiri ile karasallığın etkilerinin artması bozulmuş bir Akdeniz iklimi görülmesinde etkili olmuştur. Ege kıyılarına göre bu kısımda ortalama sıcaklıklar düşmekte, don olaylı gün sayısı artmaktadır. Ayrıca Akdeniz ikliminin tipik özelliği olan kış yağışlarının oranı burada azalmış, bahar ve yaz mevsimlerinde kıyılara göre yağışların oranı artmıştır.

İlde kırsal yerleşmeler, genellikle toplu yerleşme özelliği gösterir. Köy yerleşmeleri, 455-1500 yükselti basamağı arasında yayılış gösterir. Daimi yerleşmeler 1500 metreye kadar çıkar (Balcıdamı köyü-Banaz). Özellikle yerleşmeler akarsu vadilerinde yer almakta olup, Ahır Dağı (Kaplangı Dağı) kesiminde açıkça izlendiği üzere, her vadinin içinde köy(ler) bulunmaktadır.

Murat Dağı, Elmadağ ve Ahır Dağ’ındaki yerleşmelerde ulaşım sahanın jeomorfolojik ve iklim şartlarından dolayı ova ve plato sahasındaki yerleşmelere nazaran zordur. Banaz ve Uşak, önemli ulaşım hatları üzerinde yer almaktadır. Özellikle Banaz, Afyon-İzmir demiryolu hattına bağlı olarak kurulmuş (çekirdeği İstasyon olan-İslamköy İstasyonu) ve gelişmiş bir yerleşmedir. Banaz, İçbatı Anadolu eşiğinin batısında bulunmaktadır.

[1] Polat- Güney 2013: 440-475