Bölgedeki arkeolojik araştırmalar 19. yüzyıl başlarına kadar uzanmaktadır. 1833 yılında İngiliz F.V.J. Arundell bölgeyi ve özellikle Blaundos’u ziyaret etmiştir [1]. O döneme ait gravürlerden, çizimlerden ve tanımlamalardan kentin bugünkünden çok daha sağlam olduğunu anlamaktayız. 1881 yılında W.M. Ramsay [2] ve 1894 yılında Alman araştırmacı K.Buresch [3] bölgede araştırmalar yapmıştır.

W.M. Ramsay

Ancak Cumhuriyet Dönemi araştırmaları içinde Uşak, 1960’lı yıllarda kaçak kazılarla açığa çıkarılan Lidya dönemine ait tümülüs buluntularıyla adını duyurmuştur. Arkeoloji dünyasında ses getiren buluntular bölgenin özellikle Demir Çağı’nda güçlü bir yerleşime sahne olduğunun da göstergesiydi.

1954 yılında James Mellaart tarafından Batı Anadolu’nun genelinde başlayan yüzey araştırmalarında Uşak bölgesinde yer alan Orta ve Geç Tunç Çağ yerleşimleri tespit edilmiştir. 1965 yılında Seton Lloyd ve James Mellaart tarafından yayınlanan Beycesultan II. cildinde Uşak ili sınırları içindeki önemli Orta Tunç Çağı yerleşimleri paylaşılmıştır [4].

James Mellaart

1963 yılında eski eser kaçakçılığı ve kaçak kazılar, Eski Eserler ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün ilgisini Uşak bölgesine çekmiş ve burada kurtarma kazıları yapılmasını uygun görmüştür. Uşak ili, Sivaslı ilçesinin 2 km güney batısında kalan Selçikler köyündeki höyükte 1966-1967 yıllarında Prof. Dr. Ufuk Esin ve Doç. Dr. Nezih Fıratlı tarafından yapılan kazılar Neolitik, Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı verileri sağlamıştır[5]. Ege dünyasının Neolitik Kültürleri açısından büyük önem taşıyan bu çalışma, bazı nedenlerden ötürü sürdürülememiş ve bilim dünyasına yeterince tanıtılamamıştır. Bu çalışmalar bünyesinde bölge gezileri de yapılmış ve tespit edilen kültür varlıkları belgelenmiştir[6]. Aynı çalışmalar içinde, Nezih Fıratlı tarafından 1967-1969 yılları arasında Selçikler’in güneybatısındaki Tümülüslerde yapılan çalışmalar sonucunda daha önce yapılan kaçak kazılardan ötürü mimari bulgulardan öteye yorum getirilememiştir. Elde edilen bulgulara göre MÖ 9-6. yüzyıl Frig Tümülüsleri ahşap çatılı, dromossuz mezar odasına sahiptir. MÖ 7. yüzyıldan itibaren özellikler Lydia bölgesinde yatay taş bloklarla örtülü, dromoslu ve çevre duvarlı Tümülüsler ortaya çıkmıştır. Selçikler’deki Tümülüsler mimari özellikleri dolayısıyla Lydia Tümülüslerine benzerlik gösterirler. Selçikler Tümülüsleri Güre ikiztepe Tümülüsleriyle karşılaştırıldığında MÖ 6-5. yüzyıla tarihlenmektedir [7].

Ufuk Esin

Uşak bölgesindeki kaçak kazılar bilimsel araştırmalara koşut olarak uzun yıllar süregelmiştir. Antik adının ‘Bagis’ olduğu önerilen Güre’de tespit edilen Tümülüslerden İkiztepe, Toptepe ve Aktepe I tümülüsleri kaçak kazılarla soyularak tahrip edilmiştir. Bu gelişmelerden hareketle 1989 yılında Güre-Basmacı Tümülüsü’nde kurtarma kazıları başlatılmıştır[8]. Bu çalışmaların ardından Uşak Müzesi tarafından sırasıyla 1991 yılında Velişin Tepe Tümülüsü[9], 1992 yılında Kayaağıl Tümülüsü[10], 1994 yılında İkiztepe Tümülüsü[11] ve 1995 yılında Blaundos Antik Kenti’nde[12] kurtarma kazıları gerçekleştirilmiştir. Bu kazılar sonucunda ele geçen eserler Uşak Müzesi’ne kazandırılmıştır.

1999 yılında doktora çalışması kapsamında A. Filges tarafında Blaundos Antik Kenti’nde yüzey araştırmalarına başladı. 1999, 2000 ve 2002 yılında kentte gerçekleştirilen yüzey araştırmalarının sonuçları titizlikle değerlendirilerek bir kitap halinde yayınlanmıştır[13].

2000 yılında Prof. W. Tabbernee başkanlığında Pepouza ve Tymion’daki yüzey araştırmaları başlamıştır. Pepouza ve Tymion etrafındaki imparatorluk arazileri ile Montanizm’in detaylı olarak incelendiği çalışmalar 2001-2004 yılları arasında Prof. P. Lampe tarafından sürdürülmüştür. Bölgenin Geç Antik Çağı konusunda çok değerli bilgilerin elde edildiği çalışmalar 2008 yılında yayınlanan bir kitapta toplanmıştır[14].

Yukarıda özetlenen çalışmaların ardından yaklaşık 10 yıl boyunca Uşak bölgesi, Arkeolojik araştırmaların devam ettiği Denizli, Kütahya, Afyon, Eskişehir ve Manisa gibi şehirlerin periferisinde kalmıştır.

2010 yılında Uşak Müzesi Müdürlüğü tarafından Uşak, Merkez Aybey Mahallesi’nde yapılan kurtarma kazısı sonucunda bu alanın Antik Uşak/Temenouthyrai Kenti nekropol alanı olduğu düşüncesiyle kurtarma kazıları devam ettirilmiştir. Halen devam etmekte olan çalışmalar Uşak Belediyesi desteği Uşak Müzesi başkanlığında yürütülmektedir.

2002 yılından beri Afyonkarahisar’da yüzey araştırmaları yapan Prof. Dr. Ö. Koçak, bölgenin batısında ele geçen Geç Neolitik Çağ/Erken Kalkolitik Çağ bulgularının daha batıdaki devamını aramak maksadıyla Uşak ili Sivaslı ilçesini de yüzey araştırma bölgesi kapsamına dâhil etmiş ve 2013 yılında burada yüzey araştırması gerçekleştirmiştir[15]. Ayrıca aynı yıl Yrd. Doç. Dr. H. Oy tarafından Uşak ili ve ilçelerinde İlk Tunç Çağı Coğrafya Araştırmaları adlı yüzey araştırması projesi başlamıştır[16]. Bu çalışmalar halen devam etmektedir.

2014 yılında Yrd. Doç. Dr. M. Dinç başkanlığında bir ekip “Uşak İli Ve İlçeleri Arkeolojik Yüzey Araştırması Eski Yunan-Roma (Arkaik, Klasik, Helenistik, Roma) Yerleşimleri” başlıklı bir proje ile yüzey araştırmalarına başlamıştır. Halen devam eden projenin ilk sonuçları 33. Araştırma Sonuçları Toplantısında yayınlanmıştır[17].

2016 yılında Uşak ili,  Banaz ilçesi, Sürmecik Mevkiinde, Uşak Müzesi başkanlığında, Prof. Dr. Harun Taşkıran, Prof. Dr. Rainer M. Czichon, Doç. Dr. Kadriye Özçelik, Yrd. Doç. Dr. Selahattin Polat ve Yrd. Doç. Dr. Mehmet Ali Yılmaz bilimsel danışmanlığında bir kurtarma kazısı gerçekleştirilmiştir. Ele geçen Paleolitik Çağ yontmataş buluntuları, şimdiye kadar Ege Bölgesi’nde saptanan en zengin Paleolitik Çağ buluntu topluluğunu oluşturmaktadır.

Son olarak 2016 yılında Uşak Müzesi başkanlığında ve Doç. Dr. Birol Can başkanlığından Blaundos Antik Kenti’nde çevre düzenleme, temizlik ve restorasyon projesi başlamıştır.

[1] Arundell 1934

[2] Ramsay 1897.

[3] Buresch 1898

[4] Lloyd-Mellaart 1965: 76-77, Map.1

[5] İzmirligil 1975: 42

[6] Fıratlı 1970: 118

[7] İzmirligil 1975: 47 vd.

[8] Akbıyıkoğlu 1991: 1

[9] Akbıyıkoğlu 1993: 53 vd.

[10] Akbıyıkoğlu 1994: 69 vd.

[11] Akbıyıkoğlu 1996: 163 vd.

[12] Akbıyıkoğlu 1997: 29 vd.

[13] Filges 2006.

[14] Tabernee- Lampe 2008.

[15] Koçak 2014: 355 vd.

[16] Oy 2015: 215 vd.; Oy 2016: 499 vd.

[17] Dinç- Kaplan- Taştemür- Yılmaz 2016: 521 vd.